Het tijdperk van competitie: wat betekent een nieuwe wereldorde voor risicomanagers?

Het begin van een nieuw jaar is het moment voor risicomanagers om vooruit te kijken. Om te analyseren, te extrapoleren en voorzichtig te speculeren over wat komen gaat. Zo publiceerden wij recent een vooruitblik met nadruk op innovatie en economische groei voor Nederland en Europa. Ook verscheen in januari het jaarlijkse Global Risks Report van het World Economic Forum (WEF). Dit rapport, gebaseerd op een breed uitgezette enquête onder ruim 1.300 respondenten, brengt de mondiale risico’s met de grootste dreiging overzichtelijk in kaart.

Interessant genoeg schetst deze enquête een ander beeld dan het eerder gepubliceerde Risk in Focus-rapport van de ECIIA (European Confederation of Institutes of Internal Auditing). Dat rapport, gebaseerd op input van Europese auditors, plaatst al jaren cybersecurity op nummer één. Het Global Risks Report kijkt echter expliciet breder.

Waar Europese auditors zich vooral richten op risico’s met impact op bedrijven en organisaties in Europa, draait het hier om risico’s die waarschijnlijk een ‘materiële crisis op globale schaal’ veroorzaken. Vanuit dat perspectief is het niet verrassend dat geo-economische confrontaties en gewapende conflicten tussen staten bovenaan staan.

Economische confrontaties en het belang van alternatieven

De handelstarieven die de Verenigde Staten opleggen aan de rest van de wereld, en in het bijzonder aan China, zijn een concreet voorbeeld van hoe geo-economische spanningen schokken in de markt veroorzaken. Ze raken bedrijven, zowel binnen als buiten de betrokken grootmachten. In dit soort confrontaties blijkt de pen van de president vaak het krachtigste wapen.

Wanneer economisch beleid wordt ingezet om druk uit te oefenen op andere landen, ontstaat er automatisch een drang naar meer zelfredzaamheid. De sterke stijging van deze risicocategorie heeft ertoe geleid dat het WEF de komende tien jaar typeert als de Age of Competition. Maar liefst 68% van de respondenten beschrijft het mondiale politieke landschap als een ‘multipolaire of gefragmenteerde orde’, waarin middelgrote en grote machten regionale regels en normen betwisten, vaststellen en handhaven.

Belangrijk detail: ‘competitie’ gaat hier niet over bedrijven die concurreren binnen een vrije markt. Het gaat over overheden die elkaar strategisch uitdagen. De machtsstrijd tussen China en de VS speelt zich nu vooral af rond marktaandeel en technologie. Denk aan het verbod voor Nvidia om de meest geavanceerde AI-chips aan China te verkopen.

Naarmate deze strijd escaleert, worden de middelen zwaarder en de impact groter. Ondertussen dreigt Europa, zoals eerder benoemd, achterop te raken en afhankelijk te worden van zowel China als de VS. Daarmee wordt het kwetsbaar voor de grillen van hun onderlinge spanningen.

Zelfredzaamheid als strategische noodzaak

In een tijdperk van competitie wordt zelfredzaamheid steeds belangrijker. Het risico op vendor lock-in, afhankelijk zijn van één leverancier neemt toe, zeker wanneer die leverancier zich bevindt in een geopolitiek gevoelig land.

Denk aan afhankelijkheden richting landen als de VS, Rusland of China, maar ook spanningsgebieden zoals India en Pakistan of Taiwan en delen van Zuid-Amerika.

Een recent NOS-artikel stelt zelfs dat Nederland “aan een Amerikaans tech-infuus hangt”. Door een achterstand in cloudtechnologie groeit het marktaandeel van Amerikaanse techbedrijven verder. Het vooruitzicht dat zelfs DigiD-gegevens mogelijk op Amerikaanse servers terechtkomen, onderstreept die afhankelijkheid.

Daarom wordt het cruciaal om alternatieven te ontwikkelen en te benutten. Meer leveranciers binnen Nederland en Europa, of partnerschappen met landen waarmee duurzame, wederzijds voordelige relaties bestaan. Geen eenzijdige afhankelijkheid, maar balans.

In deze nieuwe realiteit groeit het belang van pragmatische en stabiele bondgenootschappen. Europa en Nederland zullen bestaande afhankelijkheden, bijvoorbeeld van de VS, actief moeten afbouwen. Een versnelling richting Europese alternatieven is nodig. En die zijn er vaker dan gedacht: https://european-alternatives.eu/

De korte versus de lange termijn

Gewapende conflicten tussen staten stijgen op de risicolijst naarmate geopolitieke spanningen toenemen. Recente ontwikkelingen laten zien hoe snel situaties kunnen escaleren. Tegelijkertijd wordt dit risico op de korte termijn (twee jaar) lager ingeschat dan nu, en ingehaald door risico’s zoals misinformatie, polarisatie en extreme weersomstandigheden.

Opvallend: geo-economische confrontatie blijft op korte termijn het grootste risico, maar zakt op een horizon van tien jaar naar plek 19. Dit suggereert dat geopolitieke en sociale risico’s eerst pieken en daarna afnemen.

Op de lange termijn ontstaat een ander beeld. Daar domineren milieurisico’s opnieuw de top tien: extreme weersomstandigheden, biodiversiteitsverlies en het instorten van ecosystemen voeren de lijst aan.

Dit creëert een klassiek spanningsveld voor risicomanagement: hoe geef je voldoende aandacht aan acute risico’s, zonder de lange termijn uitdagingen, zoals klimaatadaptatie te verwaarlozen?

Een nieuwe wereldorde in wording

Tijdens het WEF in Davos draaiden veel toespraken om geopolitieke verschuivingen en de opkomst van een nieuwe wereldorde. De boodschap: laat je niet leiden door nostalgie of conflictvermijding.

Sinds de publicatie van het rapport is de dreiging enkel concreter geworden. Economische gevolgen van het conflict in Iran zijn nu al op veel plekken voelbaar, en de uitkomst is onzeker. Dergelijke escalatie ontvouwt zich nu ongekend snel, waarmee het voor organisaties en bedrijven van extra groot belang is om voorbereid en aanpasbaar te zijn.

Carney riep in Davos toentertijd middelgrote landen op om minder afhankelijk te zijn van Amerikaanse hegemonie en nieuwe, pragmatische bondgenootschappen te vormen. Zijn boodschap was scherp: “Als je niet aan tafel zit, sta je op het menu.”

Wat betekent dit voor risicomanagement?

Of deze nieuwe wereldorde gecontroleerd ontstaat, moet nog blijken. Wat wel duidelijk is: organisaties kunnen zich niet langer permitteren om geopolitiek buiten beschouwing te laten.

Voor Europa, en zeker voor middelgrote economieën, wordt het essentieel om verschillende geopolitieke scenario’s expliciet mee te nemen in risicomanagement en besluitvorming. Realisme en durf om de werkelijkheid te benoemen zijn daarbij geen luxe, maar noodzaak.

Nederland in dit speelveld

In Nederland staat geo-economische confrontatie op de tweede plaats, na misinformatie en disinformatie. Polarisatie volgt op vier en cyberonveiligheid op vijf. Opvallend is hoe sterk deze risico’s met elkaar verweven zijn. Misinformatie voedt polarisatie, en andersom. Het zijn geen losse categorieën meer, maar elkaar versterkende krachten.

Het enige economische risico in de top vijf is het tekort aan arbeid en talent, nauw verbonden met de dalende arbeidsproductiviteit. Nederland heeft relatief veel te verliezen bij escalatie van geopolitieke spanningen. Door de sterke afhankelijkheid van internationale supply chains en uitbesteding is de kwetsbaarheid groot.

Voor risicomanagers betekent dit één ding: traditionele scheidslijnen tussen risico’s verdwijnen. Cyber is niet alleen IT. Polarisatie is niet alleen HR. Geopolitiek is niet alleen voor overheden.

Risico’s versterken elkaar. En versnellen elkaar.

Belangrijkste take-aways uit het WEF Global Risks Report

1. Denk in systemen
Risico’s zijn sterker dan ooit met elkaar verbonden. Polarisatie, misinformatie, economische confrontaties en conflicten versterken elkaar en maken escalatie sneller en moeilijker te beheersen.

2. Laat de korte termijn niet alles bepalen
De druk van vandaag is hoog, maar de impact van klimaat- en milieurisico’s op lange termijn is onvermijdelijk. Die balans bewaken is cruciaal.

3. Maak geopolitiek onderdeel van je besluitvorming
Het speelveld verandert snel. Organisaties die hier niet actief op anticiperen, lopen achter de feiten aan.

==